|
's-Hertogenbosch
Oorlogsmonumenten in de stad
Oorlogsmonumenten zijn plaatsen waar
mensen bijeenkomen om te herdenken en stil te staan bij onze
vrijheid. Achter ieder oorlogsmonument gaan herinneringen schuil en
vertelt zijn eigen niet te vergeten verhaal. Over bezetting,
vervolging, verzet, verraad en onderduik. Maar ook over bevrijding
en
leven in vrijheid met tolerantie en respect voor elkaar. Het zijn
verhalen die gaan over angst, boosheid, verlies, verdriet, hoop en
moed. Zo geeft ieder oorlogsmonument een ‘stem’ aan het verleden.
Oorlogsmonumenten zijn plaatsen waar mensen bijeenkomen om te
herdenken. Ze doen ook dienst als een tijdloze herinnering aan de
waarheid dat vrijheid niet logisch is. De
oorlogsmonumenten binnen de gemeente 's-Hertogenbosch nemen allemaal
een duidelijke plaats in. Zo blijven de herinneringen aan de jaren
40-45 levend en betekenisvol voor de generatie van nu en toekomstige
generaties. Herdenken bij die oorlogsmonumenten betekent ook
stilstaan bij onze vrijheid. De offers die daarvoor zijn gebracht en
wat antisemitisme, vooroordelen en racisme kunnen veroorzaken in een
samenleving. Daar moeten we goed over blijven nadenken met elkaar
de generatie van nu en ook toekomstige generaties kijk naar het
nieuws om ons heen. Zo houden deze oorlogsmonumenten in de gemeente
's-Hertogenbosch niet alleen de geschiedenis levend maar houden ze
ons ook wakker in de 21e eeuw.
Het verzetsmonument
Het verzetsmonument in
's-Hertogenbosch is een bronzen beeldengroep van drie staande
mannenfiguren. De kleding is schematisch aangegeven en de gezichten
zijn onpersoonlijk, maar door hun houding hebben de figuren veel
zeggingskracht. In het linkerbeen van de voorste figuur is een
flinke stapel kranten opgeborgen, die berichten over de
moeilijkheden die zich voordeden bij de oprichting van het
gedenkteken. Het beeld is geplaatst op een tufstenen voetstuk. Het
monument is 1 meter 25 hoog, 1 meter 20 breed en 3 meter diep.
Op het voetstuk zijn dichtregels van professor Michels aangebracht:
Gedenk die tot der dood getrouw,in 't zicht van trouweloze machten,
het vege lijf ten offer brachten, opdat de geest verwinnen zou.
Symboliek De drie mannenfiguren symboliseren het Nederlandse volk.
De achterste mannen stellen de slachtoffers van de
concentratiekampen voor. De voorste man draagt verbroken boeien en
heeft een krachtige en zelfbewuste uitstraling. Hij symboliseert de
verzetsman die de ketenen verbreekt.
Het verzetsmonument in
's-Hertogenbosch herinnert aan de strijd tegen en de overwinning op
de bezetter en herdenkt alle mensen die tijdens de Tweede
Wereldoorlog zijn omgekomen in de strijd voor vrijheid en vrede. Al tijdens de bezettingsjaren was een
comité opgericht dat geld aan het inzamelen was voor een
herdenkingsmonument voor de militairen die tijdens de meidagen van
1940 waren gesneuveld. Men kreeg van de bezetter echter geen
toestemming het plan tot uitvoering te brengen. Na de bevrijding van
de stad besloot het comité het monument te wijden aan allen die
tijdens de oorlog waren omgekomen. Peter Roovers, die ook al voor
het eerste idee benaderd was, kreeg opdracht het gedenkteken te
ontwerpen. Dit verliep niet zonder moeilijkheden. Het tweede ontwerp
werd door de 'Provinciale Commissie voor Oorlogs- en
Vredesgedenktekens' weliswaar goedgekeurd, maar de landelijke
commissie, die de minister van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen
moest adviseren, keurde het af om kunstzinnige redenen.
Desalniettemin verleende de minister toch zijn goedkeuring. 'Over
monumenten dient geen eindeloos debat te ontstaan' stelde
|
|
hij. Ook de plaatsing van het beeld
verliep niet vlekkeloos. Aanvankelijk was
de Casinotuin aangewezen als locatie voor het monument. Volgens de
notariële akte moest het beeld uiterlijk 1 april 1953 geplaatst
zijn. Van 22 mei tot 28 juni 1953 zou echter de manifestatie
'Muziekhof' van Carel Briels in de Casinotuin plaatsvinden. Daarom
heeft men besloten het monument tegenover de Casinotuin te plaatsen.
De neerslag van de moeilijkheden omtrent de plaatsing van het
monument, een flinke stapel kranten, is opgeborgen in het linkerbeen
van de voorste figuur.
Het Madonna-monument
Het ‘Madonna-monument’ in
‘s-Hertogenbosch is een bronzen beeld van een sierlijke
vrouwenfiguur met een onnatuurlijk lange nek. Haar kleding is
lineair aangegeven. De Mariafiguur houdt in haar ene arm het kind
Jezus triomfantelijk omhoog. Het kind Jezus heeft een onnatuurlijke
houding en proporties. De andere arm van de vrouw is uitgestrekt,
naar de aarde. De voeten vertrappen een slang. Het beeld is
geplaatst op een voetstuk. Het beeld is 1 meter 50 hoog, 75
centimeter breed en 50 centimeter diep. Het voetstuk is 3 meter
hoog. De tekst op het voetstuk luidt: Hier viel Kapelaan Koopmans (9
augustus 1944). Symboliek Het kind Jezus symboliseert de verlosser
van de wereld. De arm van de vrouwenfiguur die naar de aarde is
uitgestrekt verbeeldt bescherming. De slang die wordt vertrapt door
de
|
voeten van de vrouwenfiguur, staat
symbool voor het kwaad. De geschiedenis Het ‘Madonna-monument’ in ‘s-Hertogenbosch is
opgericht ter nagedachtenis aan kapelaan Koopmans, die hier op 9
augustus 1944 door de bezetter is doodgeschoten. Op 8 augustus 1944
werd in de Kerkstraat de beruchte Nederlandse SD’er ‘De Kin’
doodgeschoten. Vanwege zijn bedrevenheid in het opsporen van
onderduikers was hij ‘de schrik van ‘s-Hertogenbosch’. Er waren al
vaker pogingen ondernomen om hem te liquideren, maar de Edese ‘Ley’
slaagde er samen met ‘Kleine Piet’ en enkele leden van de Bossche
knokploeg ‘Margriet’ wel in. Na deze aanslag nam de bezetter
onmiddellijk maatregelen. De stad werd afgegrendeld, bioscopen en
café’s moesten dicht en de Bossche politie kreeg opdracht om meer
dan 200 fietsen te vorderen. De volgende dag pakten vier mannen van
de Sicherheitsdienst de 38-jarige kapelaan Koopmans op. Hij deed nog
een vluchtpoging door de pastorie aan het Duhamelplein uit te
rennen. Maar midden op het plein werd hij in de rug geschoten. Even
later was hij dood. Koopmans was tijdens de Tweede Wereldoorlog
actief in het verzet, maar wat hij exact deed is niet duidelijk.
Volgens J. Hulshof, lid van de verzetsgroep ‘Oranje Garde’, hielp de
kapelaan onderduikers door hen te voorzien van distributiebonnen,
geld en mogelijk vervalste persoonsbewijzen. Zeker is dit echter
niet.
Direct na de oorlog vormden de parochianen een stichting ter
oprichting van een herdenkingsmonument. Eind 1945 werd het
Duhamelplein in de Bossche wijk ‘De Muntel’ omgedoopt tot Kapelaan
Koopmansplein. Het monument is onthuld op 22 september 1956.
Het monument
Sint-Joris en de draak
Het monument 'Sint-Joris en de draak'
in 's-Hertogenbosch is een beeld van geglazuurd terracotta.
Sint-Joris staat in een expressieve houding met geheven zwaard,
terwijl de draak aan zijn voeten ligt. Het beeld is geplaatst op een
stenen voetstuk. Het beeld is 1 meter 65 centimeter hoog, 80
centimeter breed en 70 centimeter diep. Het voetstuk is 47
centimeter hoog, 60 centimeter breed en 60 centimeter.
De tekst op het voetstuk luidt: Harry Rovers geb. 19/4/1922. Jacques
Verhees geb. 14/4/1928. Zij vielen bij het vervullen van hun
verkennercplicht op 25/10/1944.
Het verhaal van Sint-Joris en de draak is een vroeg-christelijke
legende uit de vijfde eeuw. Sinds de elfde eeuw staat deze
vertelling symbool voor de strijd tussen goed (Sint-Joris) en kwaad
(de draak). Veelal wordt deze bijbelse voorstelling gebruikt om het
oorlogsgebeuren vast te leggen. Het gevecht ging tegen de hel,
opgeroepen door de waanzin van het fascisme. Met het beeld wordt
uitdrukking gegeven aan de overwinning op de bezetter. De staande
mannenfiguur is de verpersoonlijking van de herrijzenis.
Het monument 'Sint-Joris en de draak' in 's-Hertogenbosch is
opgericht ter nagedachtenis aan twee medeburgers die tijdens de
bezettingsjaren door oorlogsgeweld zijn omgekomen. De namen van de
twee slachtoffers luiden: Harry Rovers en Jaques Verhees. Deze twee jonge Bosschenaren werden op 25 oktober 1944 door
granaatscherven gedood, toen zij hielpen met de verhuizing van een
geëvacueerde familie. Zij woonden aan de Willem van Oranjelaan, waar
nu het monument staat. Harry Rovers en Jaques Verhees waren lid van
de verkennerij. Het monument is onthuld in 1947.
Het monument schrijn
en epitaaf
Het monument in de Oranjegalerij te
's-Hertogenbosch is een gedecoreerde schrijn met epitaaf. In de kist
zijn een aantal persoonlijke bezittingen van gesneuvelde Bossche
militairen opgenomen, waaronder een aantal brieven, een zakmes, een
veldfluitje, een portefeuille met daarin een afbeelding van Maria
van Lourdes, een buskaart, twee foto's van een soldaat en zijn
vrienden, een kalender uit 1940, een stapeltje beschreven
briefkaarten, een Militair Kerkboek uit 1939, een doosje sigaretten,
een kwartiermuts, granaatscherven, een hangertje met kruisbeeld en
enkele soldatenhandboeken.Op de steen zijn de namen aangebracht van
zestien Bossche militairen die tijdens de Tweede Wereldoorlog om het
leven zijn gekomen.
De geschiedenis van het monument in de Oranjegalerij te
's-Hertogenbosch is opgericht ter nagedachtenis aan zestien Bossche
militairen die tijdens de bezettingsjaren door oorlogshandelingen
zijn omgekomen. Onder hen was sergeant Johannes van der Linden,
wiens zakmes en veldfluitje in de kist in de kist zijn bewaard. Ze
worden begeleid door een visitekaartje van zijn ouders dat op de
achterkant is beschreven: 'werd bij opgraving vier weken na zijn
sneuvelen op hem gevonden in een zijner zakken van zijn
velduitrusting waarin hij begraven was.' Van der Linden kwam op
22-jarige leeftijd om bij Zijtaart op 11 mei 1940. Van soldaat Piet
van der Eerden is een brief aan zijn familie en vrienden in het
monument opgenomen. Hierin doet hij verslag van de gevechten bij
Roermond waarbij hij door vier kogels werd getroffen en ernstig
gewond raakte.
Voorzitter J. Hunkemöller van het 'Schrijn-comité' nam het
initiatief voor dit monument al in 1940, nadat zijn zoon in de
meidagen van dat jaar in de strijd tegen de bezetter was gesneuveld.
De kist was in 1941 gereed.
Toch duurde het nog zes jaar voordat
deze in het stadhuis geplaatst kon worden. In de tussenliggende jaren is de
inhoud aangevuld met gegevens van
|
Bossche oorlogsslachtoffers. Onlangs is de kist opengemaakt in
verband met de publicatie van het boek Wegens bijzondere
omstandigheden van Ernest Verhees, dat op 19 april 2008 verscheen.
Hierin wordt de geschiedenis van 's-Hertogenbosch in de Tweede
Wereldoorlog beschreven. Aan de hand van de inhoud van de kist heeft
de auteur een complete lijst van de Bossche oorlogsslachtoffers
samen kunnen stellen.
Onthulling Het monument is op 3 mei
1947 aan het gemeentebestuur van 's-Hertogenbosch aangeboden door
het 'Schrijn-comité'.
Monument voor P.L.
Kerssens
Het monument voor P.L. Kerssens in
's-Hertogenbosch is een gedenksteen van natuursteen. De gedenksteen
is 25 centimeter hoog en 45 centimeter breed.
De tekst op de gedenksteen luidt: hier sneuvelde bij de bevrijding
van onze stad op 27 oktober 1944 P.L. Kerssens. Het monument voor P.L. Kerssens in
's-Hertogenbosch is opgericht ter nagedachtenis aan Piet Kerssens
die op 27 oktober 1944 is omgekomen bij de bevrijding van de stad.
Piet had zich in Eindhoven bij de Amerikanen aangesloten en werd
hier geraakt door een Duitse scherpschutter op de Wilhelminabrug in
's-Hertogenbosch neergeschoten, hoewel hij een Rode Kruisvlag in de
hand had en bezig was een gewonde Britse militair te helpen. Een dag
later overleed hij in het veldhospitaal in Rosmalen. |
|
De gedenkbank Mannen
uit een stuk
De
gedenkbank ‘Mannen uit een stuk’ in ‘s-Hertogenbosch (gemeente
‘s-Hertogenbosch) is vervaardigd uit hout en beton. In het beton is
tekst aangebracht.
Symboliek De boom die gebruikt is voor de gedenkbank symboliseert de
kracht en standvastigheid van de twaalf bestuurders die weigerden
mee te werken met de Duitse bezetter.
De geschiedenis Het monument is opgericht ter nagedachtenis aan
twaalf Brabantse burgemeesters die weigerden mee te werken aan
strenge maatregelen die de Duitse bezetter oplegde tussen 1940 en de
bevrijding in de herfst van 1944.
Het gaat om de burgemeesters van de toenmalige gemeenten Grave,
Bergeijk
en Luyksgestel, Leende,
Waalwijk, Geldrop, Heeze, Oost-, West- en Middelbeers, Someren, Son
en Breugel, Erp, Asten, en Bakel en Milheeze. Negen van hen werden
gedeporteerd, drie geëxecuteerd. Slechts eentje, Fried Manders uit
Leende, overleefde deportatie en gruwelen van het concentratiekamp.
Oprichting Het monument is tot stand gekomen op initiatief van
Arnoud-Jan Bijsterveldt en journalist Joep Crolla. Onthulling Het
monument is op 16 september 2020 onthuld door de commissaris van de
Koning Wim van de Donk in het bijzijn van twee achterkleinkinderen
van de Sonse burgemeester Henk Veeneman.
Reliëfs op de pylonen
Reliëfs op de pylonen
van de Wilhelminabrug. Moezelkalksteen 320 x 80 (lange zijde), 130 x
80 (korte zijde). Datering 1956. Vervaardigd door Frans van
der Burgt. Het zijn
liggende rechthoekige reliëfs rondom de pylonen waarop taferelen uit
de stadsgeschiedenis in haut-reliëf
zijn uitgebeeld in grove primitieve stijl. 1944: Een
Engelse soldaat in een tank wordt
verwelkomd door een wuivende vrouw met kind. Een Duitse
soldaat met hakenkruis sluipt heimelijk weg voortstellende de
bevrijding van de stad tijdens de Tweede Wereldoorlog. De gevechten
die hiermee gepaard gingen waren er tevens de oorzaak van dat er een
nieuwe Wilhelminabrug gebouwd moest worden.
De plaquette in het
NS-station te ‘s-Hertogenbosch
De
plaquette in het NS-station te ‘s-Hertogenbosch is uitgevoerd in
brons.Onder de namen is een afbeelding van een gevleugeld wiel
aangebracht. Dit is het voormalige symbool van de Nederlandse
Spoorwegen. Het gedenkteken is een uniforme plaquette die is
aangebracht in 110 Nederlandse
|
|
stationsgebouwen.
De namen van de
omgekomen personeelsleden staan ook vermeld op het ‘Monument voor
het Gevallen Spoorwegpersoneel’ te Utrecht.
De geschiedenis De plaquette in het NS-station te ‘s-Hertogenbosch
is aangebracht ter nagedachtenis aan acht personeelsleden van de
Nederlandse Spoorwegen, die tijdens de bezettingsjaren door
oorlogshandelingen zijn omgekomen.
De namen van de acht slachtoffers luiden: J.W. van Esch, H.M. Hoesen,
A. van Liere, Th.J.T. van der Mark, C. Selsig, H. Terborg, E.J.
Teunissen en J.J.A. Willaarts.
Oprichting Het is een daad van piëteit geweest dat de directie van
de Nederlandse Spoorwegen na het einde van de Tweede Wereldoorlog
heeft besloten alle omgekomen personeelsleden te gedenken door hun
namen te vereeuwigen op identieke plaquettes. De platen werden
aangebracht in de diverse stations, behorende tot het district of
rayon van de oorlogsslachtoffers. Onthulling De plaquette is onthuld
op 14 oktober 1948.
Monument Abeelenstraat
9-11
Een
gedenksteen op de woonhuizen aan de Abeelenstraat 9 en 11 is een
herinnering aan het vliegtuig een Typhoon die daar op 22 oktober
1944 neerstortte en 29 Bossche levens eiste tijdens de Tweede
Wereldoorlog. Tekst op de Gedenksteen: Dankbare herinneringen van de
buurtbewoners " 't vinkenkampke" aan de 29 oorlogsslachtoffers van 22 oct. 1944.
|
De
geschiedenis tegen het middaguur was het met de rust gedaan. Vanuit
het zuiden (Eindhoven) was een squadron van 8 zware
Tyfoonbommenwerpers met elk 2 duizendponders opgestegen met het doel
het Duitse commandocentrum in Hintham van de kaart te vegen. Met hun
diepe en luidruchtige gebrom kwamen ze een half uur na opstijgen in
de omgeving van de Graafseweg aan. Zonder dat de piloten het in de
gaten hadden waren ze niet naar het beoogde doelgebied gestuurd maar
daar ongeveer 800 meter van verwijderd gebleven. Ze konden niet goed
zien omdat in het beoogde doelgebied een lichte bewolking het zicht
naar beneden ontnam. Toch werd de finale duikvlucht ingezet en de
eerste twee bommenwerpers gooiden volgens instructie hun bommen af.
Bij het derde toestel ging alles mis. Het werd vermoedelijk geraakt
door luchtafweergeschut en ging stuurloos naar de grond terwijl zijn
bommen ‘zomaar’ werden geloosd. De Abeelenstraat-ramp was een feit.
In die straat verloren per onmiddellijk bijna 30 mensen het leven
door verwoesting van hun woning of verblijf of doordat ze geraakt
werden door rondvliegend scherven en puin.
Het Vergulde Duifke
In
het straatbeeld van ’s-Hertogenbosch zijn behoorlijk wat elementen die
verwijzen naar de Tweede Wereldoorlog. Een daarvan is te zien in de top van
een gevel aan de noordzijde van de Markt. Daar is bovenin het pand ‘Het
Vergulde Duifke’ een (gouden) vredesduif met olijftak afgebeeld, met
daaronder de naam en de datering ‘JULI 1945’. Dit pand werd namelijk bij de
bevrijding van ’s-Hertogenbosch zwaar beschadigd en de steen werd geplaatst
na het herstel van de gevel in 1945. In het pand was sinds 1908 de
kledingzaak A.F. Jansen & Zn. gevestigd en in 1935 was de voorgevel
vernieuwd. Bij de bevrijding van ’s-Hertogenbosch werden bij gevechten in de
binnenstad tussen Duitsers en geallieerden rond 25 oktober 1944 vele
gebouwen beschadigd. Zo werden onder andere het station en de zuidelijker
langs het spoor gelegen wijk Lombok kapotgeschoten, werden huizen in de
Visstraat verwoest en werd een aantal panden aan de Markt zwaar beschadigd.
Zo ook ‘Het Vergulde Duifke' door granaatvuur werden dak en gevel zwaar
beschadigd. Bij het herstel dat historisch verantwoord moest zijn werd de
oude naam die al in de 15de eeuw wordt vermeld weer prominent op de gevel
gezet. Heel toepasselijk werd de gouden duif een vredesduif. De davidster
erboven
|
herinnert aan de
Joodse slachtoffers in de oorlog.
Monument Jef Trimbos
Jef wordt geboren op
12 april 1926 in ’s-Hertogenbosch. In het najaar van 1944 meldt hij zich bij
de Binnenlandse Strijdkrachten, die aan geallieerde zijde deelnemen aan de
strijd tegen de Duitse bezetting. In de loop van september of oktober 1944
wordt hij echter door de Duitsers opgepakt en vastgezet in de Koning Willem
I Kazerne, waar tijdens de bezettingsjaren SS-eenheden waren gelegerd en een
opleiding was gevestigd voor de Landwacht, een NSB-organisatie.
Verschillende gevangenen zijn in de kazerne door de Duitsers gemarteld en
geëxecuteerd, onder wie Jef die op een onbekende datum in oktober 1944 is
gefusilleerd. Jef is 18 jaar geworden en wordt thuis begraven op de
begraafplaats Orthen. Een plaquette op de voormalige kazerne, nu het Koning
Willem I College, houdt zijn naam in herinnering.
Het gedicht op de plaquette is een bewerking van twee liedteksten geschreven
door Coen Free voor de musical De Tommies, over de bevrijding van
’s-Hertogenbosch, die in 1994 is opgevoerd.
Ter ere van en nagedachtenis aan Jef Trimbos, * 12 april 1926, † september /
oktober 1944, posthuum drager van het verzetsherdenkingskruis wordt het
oorlog of vrede, hemel of hel? wordt het distel of lelie, kerker of spel?
evenals de oude geuzen kende zijn hart geen andere keuze dan de vrijheid en
haar strijd. |
|
Oorlogsmonument
aan de Parallelweg
Het
oorlogsmonument boven Parallelweg 11 te ‘s-Hertogenbosch is een een
stenen reliëf aan de gevel boven het huis. Er wordt een man
afgebeeld die
een vrouw wat eten toe stopt in een mand. Onder dit tafereel staat
een tekst sep-nov 1944.
De geschiedenis Het is onduidelijk waar de gevelsteen in nummer 11
van de Parallelweg precies aan herinnert. Op de steen staat de
periode september-november 1944 aangegeven. Deze periode is net voor
de bevrijding van de stad. De slag waarin ‘s-Hertogenbosch werd
bevrijd door de Canadezen duurde van 22 oktober tot 28 oktober 1944.
Plaquette BVV
ter nagedachtenis aan de slachtoffer van de Tweede Wereldoorlog
Elf namen van oorlogsslachtoffers staan erop in marmer uitgehouwen
op een plaquette uit 1951. Een compleet elftal allemaal leden van de
Bossche voetbalvereniging BVV. De gevelsteen hangt pal naast de
ingang van het kleedkamergebouw voor de jeugdspelers van BVV en FC
Den Bosch. Drie van die elf BVV-leden werden in Auschwitz vergast de
drie broers Louis, Benjamin en Salomon Voltijn. Tussen hun gedwongen
vertrek vanuit 's-Hertogen-bosch weggerukt van BVV weg van hun
carnavalsclub De Kikvorschen en hun dood in Auschwitz liggen pakweg
drie maanden hebben ze alle drie 31 januari 1943
als overlijdensdatum gekregen.
|
