Geschiedenis

De Historie van 's-Hertogenbosch

allereerste magazijn met winkel van Piet de Gruijter opende in 1818 in ’s-Hertogenbosch. Hij verkocht hier granen, zaden, kippenvoer, meel en rijst. De verkoop liep zo goed dat Piet snel ging uitbreiden. Piets kleinzoon Jacques opende in 1896 de eerste winkel buiten ’s-Hertogenbosch in Utrecht. Van zijn grootvader had hij geleerd om de producten die de winkels verkochten zo veel mogelijk zelf te maken. Jacques broer Lambert bouwde in 1904 een grote fabriek midden in ’s-Hertogenbosch. Al snel kreeg de fabriek de bijnaam Het Gele Monster omdat het grote gebouw met opvallende gele stenen was gebouwd. Na de Tweede Wereldoorlog groeide de welvaart in Nederland. Dit betekende dat de bevolking steeds meer geld te besteden had. De Gruyter bedacht slimme reclameacties om de mensen naar de winkels te lokken. Het grootste succes was het ‘snoepje van de week’ bij iedere vijf gulden aan boodschappen kreeg de klant voor tien cent een zakje zuurtjes, toffees, chocola of pepermuntjes. Vanaf 1949 draaide de suikerafdeling in de fabriek overuren. Later veranderde het snoepje van de week in een kinderverrassing zoals een spelletje of een tekening. Vanuit Amerika kwam in de jaren 1950 een nieuwe trend naar Nederland: de supermarkt. Supermarkten waren grote winkels waar je heel veel verschillende producten kon kopen, van verse groente tot schoonmaakmiddel. Bovendien mocht je er zelf de producten uit de schappen pakken. De Gruyter was al aan het experimenteren met zelfbedieningswinkels maar worstelde daarmee. Het bedrijf kon daarnaast onmogelijk grote supermarkten vullen met alleen maar zelfgemaakte producten uit de Bossche fabrieken. Concurrent Albert Heijn gooide wel het roer om. Zij kozen ervoor om hun winkels te veranderen in grote supermarkten. Een slimme zet want de klanten verkozen de supermarkt boven kleine winkels zoals die van De Gruyter. Het produceren van eigen

producten door De Gruyter werd ook steeds duurder en dat maakte andere goedkopere winkels aantrekkelijker voor de klanten. In 1971 werd besloten om het familiebedrijf te verkopen. Nog geen tien jaar later waren alle winkels en fabrieken van De Gruyter voorgoed gesloten.          Ruim dertigduizend toeschouwers juichten op 8 september 1951 luidkeels vanaf de tribunes in stadion De Vliert. De Olympisch kampioen atletiek Fanny Blankers-Koen opende het splinternieuwe Bossche stadion door als eerste het veld te betreden. Hier konden de Bosschenaren voortaan genieten van allerlei soorten topsport. Rondom de tribunes was bovendien een groot park met velden aangelegd waar iedere Bosschenaar zelf kon sporten. In 1948 stond heel ’s-Hertogenbosch op zijn kop. De Bossche Voetbal Vereniging (BVV) had Ajax verslagen met 5-2 en was landskampioen geworden. Op diezelfde dag won Bosschenaar Gerrit Schulte ook nog het Nederlands kampioenschap wielrennen. Het stadsbestuur krabde zich die dag wel achter de oren. De succesvolle voetbalclub had namelijk niet eens een eigen stadion in de stad. Sterker nog BVV trainde en voetbalde in het nabijgelegen dorp Vught. Daar moest verandering in komen. Drie jaar na het behalen van de landstitel konden de Bossche voetballers eindelijk terecht in hun eigen stad. Op 8 september 1951 opende het gloednieuwe sportstadion De Vliert vernoemd naar de wijk waar het complex is gebouwd. In het hypermoderne stadion was plek voor ruim dertigduizend toeschouwers. In Nederland waren alleen het Amsterdamse Olympisch Stadion en de Rotterdamse Kuip groter. In het

nieuwe stadion was rond het voetbalveld ook een atletiekbaan aangelegd. Buiten het stadion lag nog een heel park met sportterreinen zoals hockeyvelden en tennisbanen. In de jaren '70 werd de lange zijde tegenover de eretribune overdekt en niet veel later verschenen er rode en blauwe kuipstoeltjes op de populaire vakken M en N. Het is eenieder nog altijd een raadsel waarom destijds is gekozen voor die kleuren en de tekst FCDB die op de tribune verscheen. In 1996 werd het inmiddels sterk verouderde stadion grotendeels tegen de vlakte gewerkt en kon er een begin gemaakt worden met de herbouw. Het veld werd een tiental meters opgeschoven richting de Vlierttribune (M-Side) en er herrees een nieuwe hoofdtribune. Vanwege financiële beperkingen bleef het daarbij en in 1997 werd het 'nieuwe stadion' geopend. In november 2000 werden serieuze plannen gemaakt om ook aan de noord- en zuidkant van het stadion tribunes te bouwen. Het zou desondanks nog tot de zomer van 2002 duren voordat er werd gestart met de bouw daarvan. Een jaar later was men gereed met beide tribunes en de opvallende kantoorruimtes die in alle hoeken waren gebouwd. Voor het seizoen 2003/2004 werd het nu écht nieuwe stadion in gebruik genomen. De capaciteit was door de verbouwingen naar 8.500 toeschouwers gestegen. De Vliert was niet alleen gebouwd voor topsport maar zeker ook om het verenigingsleven na de oorlog aan te moedigen. Het is de Bossche voetballers sinds 1948 niet meer gelukt om opnieuw landskampioen te worden. Uit BVV is in 1967 de betaalvoetbalclub FC Den Bosch voortgekomen die voornamelijk in de eerste divisie speelt. Met andere sporten hebben de Bosschenaren grotere successen behaald zoals met (ijs)hockey en basketbal.

iets heel anders gestaan… Oude kronieken vermelden dat het grote zaalhuis al in het begin van de 13e eeuw werd gebouwd in opdracht van de hertog of van de stad. Leden van de machtige en rijke familie Coptiten waren de eerste bewoners. Daarna kende De Moriaan een bonte stoet gebruikers van divers pluimage. De gemeente koopt in 1959 de panden weer terug van Grobouma tegen hetzelfde bedrag als waarvoor ze het destijds aan hen verkochten. Inmiddels verschijnen in allerlei regionale en landelijke kranten berichten die de sloop van De Moriaan ernstig ter discussie stellen. Vanuit de samenleving komt veel protest. Toch houdt het college vast aan het idee om De Moriaan te slopen omdat het pand sterk verwaarloosd is en er bovendien weinig origineels meer aan te ontdekken zou zijn. In datzelfde jaar ontvangt de gemeente echter een brief van de Rijkscommissie voor Monumentenzorg. Die geeft aan dat De Moriaan niet mag worden gesloopt omdat restauratie heel goed mogelijk is. Bovendien is volgens de commissie De Moriaan het oudste bakstenen huis van Nederland! Op 19 juli 1960 gaat de gemeenteraad akkoord met de restauratie van De Moriaan al zijn de meningen wel wat verdeeld. De restauratie is in 1966 voltooid. De vorige gebruikers zijn naar tevredenheid verplaatst. Onderin de kelder is een bierkelder gevestigd de winkelruimte wordt in gebruik genomen door de VVV. Toch zijn de meningen over de restauratie verdeeld. Critici menen dat het gebouw te drastisch is aangepakt. Anderen zijn juist weer zeer tevreden met het resultaat. Aan de binnenkant zijn immers nog veel authentieke elementen te zien zoals muren, balken en dakjukken uit de 13e en 14e eeuw.

zal mee moeten gaan in de vaart der volkeren. De Binnendieze wordt gedempt er overheen worden nieuwe wegen dwars door de stad aangelegd opdat iedereen zo snel mogelijk het stadscentrum kan bereiken andere doorbraken zullen eveneens plaats moeten vinden. Ongeveer tegelijkertijd schrijft de minister van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen een brief waarin hij meedeelt dat er 623 Bossche panden in de monumentenlijst geplaatst dienen te worden. Het Bossche College van B&W vindt echter dat er slechts 106 monumenten in onze stad aanwezig zijn waarvan er bovendien 18 afgebroken moeten worden in het kader van het genoemde structuurplan Burgemeester en Wethouder stellen de gemeenteraad voor 88 panden als monument te kwalificeren. De heren Bergé en van der Eerden die hun strijd tegen het Structuurplan 1964 vanaf 1966 in de gemeenteraad hebben uitgevochten middels 'Beter Bestuur' en 'Den Bosch 2000' vinden in 1971 dat dit plan voorgoed van de baan is en stappen uit de politiek.

moskee van ’s-Hertogenbosch. Ook was er een winkel voor Marokkaanse producten. In de oude sigarenfabriek Willem II werd in 1982 een tweede moskee geopend, door en voor Turkse moslims. In de jaren zeventig en tachtig groeide het aantal moslims in ’s-Hertogenbosch snel want de gastarbeiders mochten hier blijven wonen en ook hun gezin naar Nederland halen. De moskeeën kregen hierdoor al gauw met problemen te maken. In de Marokkaanse moskee was de gebedsruimte te klein en bij de Turkse moskee waren te weinig parkeerplekken. De Turkse moslims verplaatsen hun moskee naar een oude school in de Schutskamp. De Marokkaanse moslims hadden een groter plan: zij wilden zelf een hele nieuwe moskee bouwen die er aan de buitenkant ook echt uitzag als een moskee met koepels en minaretten. Samen met de gemeente zocht de gemeenschap naar een geschikte plek die centraal genoeg was voor alle moslims in de omgeving. Deze plek vonden ze in de Vogelstraat maar de grond en de bouw van de moskee moesten ze helemaal zelf betalen. Er werd jarenlang geld ingezameld. Iedereen die iets kon missen droeg iets bij. Mannen bijvoorbeeld een deel van hun salaris en vrouwen hun sieraden want iets geven aan je naasten is een belangrijk onderdeel van moslim zijn. In 1997 was het eindelijk zover, de grote nieuwe moskee aan de Vogelstraat met de naam Arrahma (Arabisch voor ‘barmhartigheid’) werd geopend. Hier konden vanaf toen maar liefst zevenhonderd moslims tegelijk bidden. De Bossche moslims kunnen tegenwoordig kiezen uit verschillende moskeeën. Ook de Turkse moslims hebben inmiddels een eigen moskee met minaret gebouwd aan de Zandveldstraat. Nog steeds zijn de moskeeën meer dan alleen maar plekken om te bidden. In de religieuze gebouwen organiseren de moslims culturele activiteiten en delen ze de normen en waarden van de islam met nieuwe generaties moslims.

ideale en oervorm om in te wonen. Door de ronde vorm zouden deze huizen ook energiezuiniger zijn dan normale woningen. Voor de bouw gebruikte Kreijkamp de modernste materialen en technieken. Daardoor konden er snel en goedkoop veel bolwoningen tegelijkertijd gemaakt worden. Toch werd de bouw steeds uitgesteld. Wilden mensen wel in bollen wonen? En konden de woningen wel op een goede manier worden gebouwd? Dankzij het doorzettingsvermogen van de Bossche wethouder Volkshuisvesting Ton Lensen kwamen de bollen er in 1984 toch. Vijftig bolwoningen verrezen op een veld in Maaspoort de uitbreidingswijk die de Bosschenaren bouwden tussen de stad en de Maas. In de bolwoningen is plek voor één of twee bewoners. Door de ronde muren en de kleine ruimtes is het inrichten een uitdaging. Je kan niet zomaar iets ophangen of een kast tegen de muur zetten. Bewoners wonen wel midden in het groen en kijken uit op het water. En, het is een kans om in een vrijstaande woning te wonen voor lagere huurprijs.

Wonen in een bol blijkt bovendien iets unieks waardoor de woningen vanaf het begin erg geliefd zijn. ’s-Hertogenbosch is nog altijd de enige plek ter wereld waar bolwoningen staan. Het bouwen van een bolwoning toch te ingewikkeld en duur. Daarom zijn er geen nieuwe bolwoningen meer gebouwd. De unieke huisjes hebben wel veel media-aandacht gekregen en staan zelfs op de monumentenlijst.             Halverwege de twintigste eeuw was de Binnendieze een vervallen stinkende sloot vol ongedierte. Rond 1960 maakte de gemeente een plan om de stad te moderniseren en de Binnendieze te dempen. Dat ging niet helemaal door. In 1985 toen de stad 800 jaar bestond, begon de Kring Vrienden van ’s-Hertogenbosch met rondvaarten over de Binnendieze. Het riviertje de Dieze stroomde in de middeleeuwen al door ’s-Hertogenbosch. Het water dat door de binnenstad liep kreeg de naam Binnendieze. Langs het water legden de Bosschenaren kademuren aan, en ze bouwden er bruggen en zogeheten overkluizingen overheen. Op de overkluizenden konden huizen worden gebouwd. Dat was nodig omdat er binnen de stadsmuren maar weinig plaats was om woningen te bouwen. In 1964 wilde de gemeenteraad de Bossche binnenstad aanpakken. Er moest een moderne stad ontstaan met genoeg ruimte voor het groeiende autoverkeer. De gemeente kwam met een plan. Een groot aantal oude huizen en monumentale panden zou gesloopt moeten worden. Ook de Binnendieze zou plaats moeten maken voor autowegen. Op de bodem moesten rioolbuizen gelegd worden en daarna zou het riviertje gedempt worden. Als eerste moest de oude Pijp eraan geloven. Deze wijk

in het centrum van de stad met eeuwenoude huisjes die overigens in slechte staat verkeerden verdween onder de slopershamer. Langzamerhand kwam er meer aandacht voor de bescherming van historisch erfgoed en in 1975 werd een lijst van Bossche monumenten opgesteld. De rijksoverheid besloot dat de Bossche binnenstad beschermd moest worden. Er kwam geld beschikbaar om restauratiewerkzaamheden uit te voeren. De Moriaan bleef behouden en de historische Binnendieze werd hersteld. De restauratie kostte vele miljoenen. Het was het grootste langdurigste en kostbaarste waterbouwkundig restauratiewerk van Nederland. In 1998 was de restauratie voltooid. Tegenwoordig is het waternetwerk een historische trekpleister voor zowel Bosschenaren als toeristen. In tegenstelling tot veel andere steden waar de grachten vaak voor de huizen langs lopen stroomt de Binnendieze achter de huizen langs. En omdat in de middeleeuwen huizen over het water heen zijn gebouwd vaar je gedeeltelijk onder huizen en straten door. Daardoor zijn er veel mooie doorkijkjes.

staan. In 1994 beleefde Nederland een zeer natte decembermaand. Het water in de rivieren steeg enorm. Grote stukken van het Maasdal in Zuidoost-Nederland waren al onder water gelopen. Ook in ’s-Hertogenbosch waren alle ogen op het stijgende water gericht. De Dommel en de Aa hadden moeite om het water binnen hun oevers te houden. Toen het ook in januari veel bleef regenen, vreesden Bosschenaren het ergste. Op 30 januari 1995 ging het mis. Om half acht ’s avonds brak er ter hoogte van Chalet Royal een dijk van de Dommel door. Het water gutste met veel geweld door het gat in de dijk. Al snel stond het hele natuurgebied Bossche Broek onder water. De snelweg kwam voor een groot deel onder water te staan. Plotseling leek ’s-Hertogenbosch aan een groot meer te liggen. Omdat ’s-Hertogenbosch veilig en hoog op een zandrug ligt viel de schade aan de stad zelf gelukkig mee. Er liepen vooral veel kelders onder water. Ook rondom de stad werden ongelukken voorkomen onder meer doordat de politie de snelweg uit voorzorg had afgezet. Ondertussen waren brandweermannen en mensen van Rijkswaterstaat druk in de weer in het Bossche Broek. Met roeibootjes probeerden ze zo veel mogelijk dieren als reeën, konijnen en fazanten uit het water te redden. Na twee natte weken zakte het waterpeil weer naar een normaal niveau. Het Bossche Broek kwam weer droog te liggen en ook de A2 kon weer open. Het gat in de dijk werd gedicht met grote betonnen platen. Wel bleef er een permanente herinnering achter. Toen het water met grote kracht door de dijk brak, vormde zich een ronde diepe plas. Dit soort diepe plassen die bij dijkdoorbraken ontstaan noemen we wielen. Het wiel bij het Bossche Broek is tot nu toe het jongste wiel van Nederland. In ’s-Hertogenbosch vormt het Bossche Broek tegenwoordig zo’n waterbergingsgebied. Dit is sinds 1995 mogelijk door de aanleg van hoge dijken langs de A2. Wanneer er te veel water door de Dommel stroomt wordt een deel van dit water naar het Bossche Broek geleid. Het water wordt daar vastgehouden totdat het waterpeil in de Dommel weer lager is. Vervolgens wordt het water teruggepompt de Dommel in.